Nazwa AZBEST nie określa konkretnego minerału, lecz dotyczy ogółu minerałów krzemianowych tworzących włókna, charakteryzujące się dużą wytrzymałością na rozciąganie, elastycznością i odpornością na działanie czynników chemicznych i fizycznych.

Z uwagi na swoje niewątpliwe zalety, jak odporność na wysokie temperatury, na działanie mrozu, na działanie kwasów, elastyczność i dobre własności mechaniczne oraz małe przewodnictwo cieplne, azbest wykorzystywany był chętnie jako cenny surowiec. Szerokie jego zastosowanie w stosunkowo dużych ilościach nastąpiło w okresie ostatnich 100 lat, mimo iż azbest znany jest od kilku tysięcy lat. Stosowany był przede wszystkim (co najmniej około 85%) do produkcji wyrobów budowlanych, szczególnie płyt dachowych i elewacyjnych, a także – w mniejszych ilościach – do produkcji rur, rozmaitych kształtek do kanałów wentylacyjnych, instalacyjnych i innych.

KLASYFIKACJA WYROBÓW ZAWIERAJĄCYCH AZBEST

Wyroby zawierające azbest klasyfikowane są w dwóch klasach, przyjmujących jako kryterium zawartość azbestu, stosowane spoiwo oraz gęstość objętościową wyrobu.

Klasa I obejmuje wyroby o gęstości objętościowej mniejszej od 1000
kg/m³ definiowane jako „miękkie”, zawierające powyżej 20% (do 100%)
azbestu. Wyroby te łatwo ulegają uszkodzeniom mechanicznym, czemu towarzyszy
znaczna emisja włókien azbestu do otoczenia. Najczęściej stosowanymi w tej
klasie były wyroby tekstylne z azbestu używane przez pracowników w celach
ochronnych, koce gaśnicze, szczeliwa plecione, tektury uszczelkowe m.in. w sprzęcie
AGD, płytki podłogowe PCW oraz materiały i wykładziny cierne. Ocena wielkości
produkcji wymienionych wyrobów oraz ilości aktualnie użytkowanych jest
niemożliwa do przeprowadzenia.

Klasa II obejmuje wyroby o gęstości objętościowej powyżej 1000 kg/m³
definiowane jako „twarde”, zawierające poniżej 20% azbestu. W wyrobach tych
włókna azbestowe są mocno związane, a w przypadku mechanicznego uszkodzenia
(np. pęknięcia) ma miejsce stosunkowo niewielka emisja azbestu do otoczenia w
porównaniu z wyrobami klasy I.  Natomiast
niebezpieczeństwo dla zdrowia ludzi i środowiska stwarza mechaniczna obróbka
tych wyrobów (cięcie, wiercenie otworów) oraz rozbijanie w wyniku zrzucania z
wysokości w trakcie prac remontowych. Z zaliczanych do tej klasy wyrobów
najbardziej w Polsce rozpowszechnione są płyty azbestowo-cementowe faliste oraz
płyty azbestowo-cementowe „karo” stosowane jako pokrycia dachowe, szczególnie
na terenach wiejskich oraz płyty płaskie wykorzystywane jako elewacje w budownictwie wielokondygnacyjnym na osiedlach miejskich. W znacznie
mniejszych ilościach produkowane i stosowane były inne wyroby azbestowo-
cementowe, z  których należy wymienić
przede wszystkim rury służące do wykonywania instalacji wodociągowych i kanalizacyjnych
oraz w budownictwie jako przewody kominowe i zsypy.

Wyroby zawierające azbest według stanu na rok 2000

1. Płyty azbestowo-cementowe faliste i płaskie – 1 351 500 tys. m² – 14 866 500 ton
2. Rury azbestowo-cementowe (wszystkie rodzaje) w budownictwie ziemnym i mieszkaniowo-gospodarczym oraz inne instalacje przemysłowe – 600 000 ton

Szkodliwość azbestu

Azbest stanowi zagrożenie dla naszego zdrowia i
życia. Najgroźniejsze są drobne włókna przenikające głęboko do płuc.
Dlatego od kilku lat istnieje zakaz używania azbestu w budownictwie, a
istniejące materiały są usuwane. Jednak to może stworzyć nowe
zagrożenia zdrowotne dla pracowników zatrudnionych przy usuwaniu i
utylizacji materiałów zawierających azbest.

Zagrożenie zdrowia występuje wtedy, gdy azbest pojawia się w formie
włókien wystarczająco drobnych, by zostały wchłonięte przez płuca,
czyli w formie tzw. włókien respirabilnych. Są to włókna dłuższe niż 5
mikrometrów o średnicy mniejszej niż 3 mikrometry, a stosunek długości
włókna do jego grubości nie jest mniejszy niż 3:1. Dopóki włókna nie są
uwalniane do powietrza i nie występuje ich wdychanie, wyroby z udziałem
azbestu nie stanowią zagrożenia dla zdrowia. 

CHOROBY UKŁADU ODDECHOWEGO

 
Pylica azbestowa (AZBESTOZA)

Włókna azbestowe, wchłonięte do oskrzeli, które
nie mogą być
wydalone z dróg oddechowych, osiadają na najczęściej w pęcherzykach
płucnych. Obecność obcych ciałek uaktywnia produkcję makrofagów
próbujących
"ogarnąć" i "strawić" cząsteczki. Niestety, włókienka
azbestowe, mimo swoich mikroskopijnych rozmiarów zachowują fantastyczną
wręcz
odporność na działanie enzymów i wszelkich związków chemicznych
wytwarzanych
przez nasz organizm. "Nieskonsumowane", otoczone zabliźnioną warstwą
martwych komórek lub "zamknięte" w makrofagach (tworząc tzw. pałeczki
maczugowate) w dużych ilościach w alveoli, mają one bezpośredni wpływ
na właściwości
dyfuzyjne membrany i grubość membrany, a co za tym idzie zdolność
pęcherzyków
do wymiany gazów. Zgrubiała, o ciemnoczerwonym kolorze błona alveoli
naciska na
kapilarne naczyńka krwionośne i tętnicę płuca, tym samym ograniczając
przestrzeń
przepływu krwi, zmuszając serce do zwiększonej pracy.

Azbestoza jest poważną, nieodwracalną i, niestety,
nieuleczalną chorobą. Okres inkubacyjny przekracza dziesięć lat, a symptomy
choroby mogą wystąpić dopiero po dwudziestu latach. Pylica azbestowa może się
ujawnić w sposób łagodny, charakteryzujący się płytkim oddechem przy dużym wysiłku.
Oznaką postępu choroby jest krótki, "płytki" oddech pojawiający się
coraz częściej nawet przy małym wysiłku. W przypadku azbestozy okres od
zaistnienia choroby do śmierci jest uzależniony od ilości wchłoniętego azbestu
i okresu czasu narażenia na azbest. Małe ilości azbestu wchłaniane w długim
okresie, podobnie jak duże dawki pyłu azbestowego nawet w relatywnie krótkim okresie
mogą wywołać nieodwracalne zmiany w płucach. Można przypuszczać, że przy
odpowiedniej profilaktyce, ograniczeniu z ewentualnym wycofaniem z produkcji i
użycia materiałów zawierających azbest, pylica azbestowa, jako choroba zostanie
wyeliminowana w ciągu następnych dwudziestu do czterdziestu lat. Azbestoza
jest uznana za chorobę zawodową.

Mezatelioma opłucnej żebrowej i otrzewnej

Rak opłucnej i rak otrzewnej są nowotworami, o
których współczesna
medycyna wie, że są one wywołane tylko przez azbest. Mezotelioma jest
zawsze złośliwą
formą nowotworów i zawsze śmiertelną. Okres inkubacji mezoteliomy może
trwać 20
do 40-tu lat, ale znane są przypadki zachorowania już po 14-tu latach
od
pierwszego kontaktu z azbestem. W odróżnieniu od azbestozy, określenie
relacji
między ilością azbestu i czasem narażenia na włókna azbestowe a
pierwszymi
symptomami choroby jest obecnie niemożliwe. Jest zrozumiałe, że
najwięcej
przypadków zachorowań dotyczyło pracowników azbestu, chociażby ze
względu na
czas i ilość wchłoniętego azbestu. Ale przypadki zachorowań miały
miejsce również wśród osób o nawet nikłym narażeniu ograniczonym do
sporadycznych kontaktów z pyłem azbestowym,
na przykład w szkole, czy nawet w przedszkolu.

Pierwszymi symptomami mezoteliomy są bóle w klatce
piersiowej lub w jamie brzusznej. Od tego momentu, osobie z diagnozą raka opłucnej
lub raka otrzewnej, zostaje nie więcej niż rok życia (często jest to okres od
trzech do sześciu miesięcy).

Nie ma w Polsce dokładnych danych dotyczących
liczby osób,
w przeszłości narażonych zawodowo, oraz w przeszłości i obecnie
narażonych
środowiskowo. Nadal istnieje skażenie środowiska pyłem azbestu,
pochodzącym z tak
zwanych „dzikich wysypisk odpadów” – szczególnie w lasach i odkrytych
wyrobiskach. Nadal ma miejsce pylenie – w coraz większym stopniu –
z uszkodzonych powierzchni płyt na dachach i elewacjach budynków.

Według danych Ministerstwa Gospodarki, tylko w gminie Szczucin – szacuje się – że około 14.000 osób
powinno być objęte stałym monitorowaniem stanu zdrowia, z powodu zamieszkiwania
w obszarze wielokrotnego zwiększenia zagrożeniem azbestu. W całej Polsce są to
ilości znacznie wyższe, a co gorsza, stale zwiększające się, na skutek nie
usunięcia przyczyn zachorowalności.

Pamiętajmy, że usuwanie obecnie z
dachów i elewacji wyrobów zawierających azbest przez przypadkowe i
nieprofesjonalne firmy, zwiększa tylko zagrożenie pyłem azbestowym dla
mieszkańców kraju.

W opracowaniu wykorzystano materiały udostępnione przez Ministerstwo Gospodarki.